2. Εβραϊκή Συναγωγή

Συναγωγή ή αλλιώς Παλιό/Μέσα Συναγώι. Ήταν το κέντρο της Εβραϊκής κοινότητας και γύρω της αναπτυσσόταν η εντός του κάστρου εβραϊκή γειτονιά.

2. Εβραϊκή Συναγωγή

   Η επίσημη έλευση των Οθωμανών στα Ιωάννινα χρονολογείται το 1431. Ήδη τότε εντός αλλά και εκτός του κάστρου, πέρα από τους Έλληνες-χριστιανούς κατοικεί και ένας μικρός αλλά σεβαστός- απροσδιόριστος πάντως επακριβώς αφού δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία- αριθμός, ρωμανιωτών εβραίων. Αναφερόμενοι σε ρωμανιώτες εβραίους ομιλούμε για εβραίους που ήταν ελληνόφωνοι σε αντίθεση με τους Σεφαραδίτες εβραίους που ήρθαν μετέπειτα, τον 15ο αιώνα,  από την Ισπανία εκδιωγμένοι από τους καθολικούς βασιλείς Φερδινάνδο και Ισαβέλλα και μιλούσαν Ισπανοεβραϊκά (Λαντίνο).

   Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για την παρουσία των Εβραίων στα Ιωάννινα είναι το χρυσόβουλο του αυτοκράτορα Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου στα 1314. Τα χρυσόβουλα ήταν αυτοκρατορικά έγγραφα παραχώρησης προνομίων και έφεραν χρυσή βούλα (σφραγίδα). Με το χρυσόβουλο λοιπόν του 1314 αναγνωρίζεται στους εβραίους των Ιωαννίνων ισοπολιτεία, τους δίνεται δηλαδή το δικαίωμα να απολαμβάνουν «ιδίαν ελευθερίαν και ανενοχλησίαν», όπως και οι υπόλοιποι κάτοικοι του κάστρου. Η πρώτη παρουσία των εβραίων είναι οπωσδήποτε παλαιότερη, ωστόσο πρέπει να σημειωθεί πως δεν μπορεί με ακρίβεια να προσδιοριστεί. Σύμφωνα πάντως με τις περισσότερες απόψεις τοποθετείται τον 8ο μ.Χ.αιώνα.

   Ταπεινοί, ήσυχοι και οικογενειάρχες, ήταν οι Εβραίοι. Φορώντας τα σκουρόχρωμα μακριά πανωφόρια τους με το εσωτερικό σταυρωτό ένδυμα, πήγαιναν στις δουλείες τους. Ασχολούνταν με διάφορα επαγγέλματα που κάλυπταν τις ανάγκες της εποχής αλλά κυρίως με το εμπόριο. Εργάτες Γιαννιωτοεβραίοι δεν υπήρχαν πολλοί, δεν θέλανε να περιοριστούν, κυνηγώντας το μεροκάματο. Ως μικροπωλητές και παλιατζήδες τριγυρνούσαν στις γειτονιές πουλώντας την πραμάτεια τους ενώ στο παζάρι κάποιοι Εβραίοι είχαν και τα δικά τους μαγαζιά μαζί με αυτά των Χριστιανών. Υπήρχαν όμως και αρκετοί μορφωμένοι που εργάζονταν ως γιατροί, φαρμακοποιοί, δάσκαλοι. Αυτοί το βράδυ συναντιούνται με τους εύπορους Χριστιανούς στα καφενεία, ανταλλάσσουν απόψεις και παίζουν χαρτιά.

   Πλούσιοι και φτωχοί κάθε Σάββατο είναι όλοι γύρω από την Συναγωγή τους, που αποτελεί το κέντρο της εβραϊκής κοινότητας και χώρο ομαδικής προσευχής και μελέτης. Στα Ιωάννινα υπήρχαν δύο. Η Νέα Συναγωγή (Καχάλ Καντόσς Χαντάσς), που βρισκόταν στη σημερινή οδό Γιοσέφ Ελιγιά και καταστράφηκε από τους Γερμανούς και η Παλιά Συναγωγή, Καχάλ Καντόσς Γιασσάν, στο Κάστρο, η οποία διασώζεται μέχρι σήμερα.

   Η Παλιά Συναγωγή οικοδομήθηκε από Εβραίους της Ιταλίας και της Σικελίας, οι οποίοι ήρθαν στην πόλη των 16ο αιώνα, ωστόσο η ακριβής χρονολογία ανέγερσης της δεν είναι γνωστή. Έχει περάσει διάφορες κατασκευαστικές φάσεις με κυριότερη αυτή του 1829, η οποία και την διαμόρφωσε στην σημερινή της μορφή. Η είσοδος για τους άντρες γίνεται από τον ισόγειο χώρο ενώ οι γυναίκες για να φτάσουν στον γυναικωνίτη, ανεβαίνουν μια εξωτερική σκάλα στη βόρεια πλευρά. Ο κεντρικός χώρος της Συναγωγής οργανώνεται από σειρές κτιστών πεζουλιών, επενδυμένων με ξύλο, τα οποία έχουν διεύθυνση από δυτικά προς ανατολικά. Έτσι οι πιστοί κάθονται είτε αντικριστά είτε πλάτη με πλάτη, όπως βλέπουμε στη Συνολικά ο αριθμός σε καθίσματα για τους προσευχόμενους ανέρχεται περίπου σε  τετρακόσια.

   Τέσσερις κιονοστοιχίες, από δύο κίονες η καθεμία που καταλήγουν σε απλά κιονόκρανα, χωρίζουν την αίθουσα σε πέντε κλίτη. Στη βόρεια πλευρά, δημιουργείται και ένα έκτο κλίτος, στο οποίο βρίσκεται ο γυναικωνίτης. Δύο είναι τα βασικά σημεία μιας Συναγωγής, το Εχάλ και το Βήμα. Το Εχάλ στη συγκεκριμένη συναγωγή βρίσκεται στην ανατολική πλευρά της. Πρόκειται για μια μαρμάρινη εσοχή στην οποία φυλάσσονται τα ιερά βιβλία της Τορά. Από την απέναντι πλευρά, συναντάμε το Βήμα. Η άνοδος στο Βήμα γίνεται με δύο πλαϊνές μαρμάρινες κλίμακες με οχτώ σκαλοπάτια. Από εκεί διαβάζονται οι κύλινδροι του Νόμου (Τορά) και ο ραβίνος πραγματοποιεί τη λειτουργία.

   Μετά την λειτουργία όσοι μπορούσαν πήγαιναν στο καφενείο με τις οικογένειες τους. Οι υπόλοιποι έκαναν περίπατο στην πόλη.

   Οι σχέσεις των δύο εθνοθρησκευτικών ομάδων χαρακτηρίζονται σε γενικές γραμμές από ηρεμία και αποδοχή, ως το ξημέρωμα της 24ης προς 25η Μαρτίου του 1944, που θα έρθει το υδροπλάνο μεταφέροντας τη φρικτή εντολή για τον πλήρη αφανισμό τους, στο πλαίσιο της «τελικής λύσης».

   Σε αντίθεση με τη Νέα Συναγωγή η Παλιά σώζεται μαζί με πολλά ιερά και άλλα σκεύη από τον τότε Δήμαρχο Δημ. Βλαχλείδη και τον Μητροπολίτη Σπυρίδωνα, που παρεμβαίνουν στον Γερμανό κατακτητή και τη ζητούν για να λειτουργήσει ως βιβλιοθήκη. Μετά μάλιστα από την αποχώρηση των Γερμανών παραδίδονται τα φυλαγμένα στα υπόγεια της Συναγωγής σκεύη. Εκτός από τη Συναγωγή, μνημείο της εβραϊκής παρουσίας στα Ιωάννινα είναι και το εβραϊκό νεκροταφείο στη Σπ. Λάμπρου.