3. Προτομή Διονυσίου Φιλοσόφου

Τη νύχτα της 10ης προς την 11η Σεπτεμβρίου του 1611, ένα σώμα χιλίων περίπου χωρικών οπλισμένων με ρόπαλα, δρεπάνια και σφεντόνες με επικεφαλής τον Διονύσιο τον Φιλόσοφο εξεγείρεται εναντίον των Οθωμανών κατακτητών.

3. Προτομή Διονυσίου Φιλοσόφου

   Οι Έλληνες, οι Εβραίοι και οι λιγοστοί Μουσουλμάνοι συνυπάρχουν. Όλα όμως αλλάζουν μετά την παράτολμη κίνηση του Διονυσίου του Φιλοσόφου. Αυτός, στα 70 του χρόνια. αποφασίζει οργανώνοντας 1000 περίπου χωρικούς να επιτεθεί στον κατακτητή. Ενώ αρχικά τον αιφνιδιάζει, την επομένη ηττάται ολοσχερώς.

   Πιο συγκεκριμένα τη νύχτα της 10ης προς την 11η Σεπτεμβρίου του 1611, ένα σώμα περίπου 1000 χωρικών από τη Θεσπρωτία και τις γύρω περιοχές πραγματοποιεί έφοδο στα Ιωάννινα, εξεγειρόμενο εναντίον των Τούρκων. Οι χωρικοί ήταν οπλισμένοι με ρόπαλα, δρεπάνια, σφεντόνες και ό,τι άλλο όπλο μπορούσε να βρει ο καθένας και μόνον κάποιες δεκάδες μεταχειρισμένα αρκεβούζια, που είχε καταφέρει να προμηθευτεί από τη Βενετία ο υποκινητής και επικεφαλής της εξέγερσης, ο καθηρημένος μητροπολίτης Τρίκκης (Τρικάλων), Διονύσιος ο Φιλόσοφος.

   Οι στασιαστές ακολουθώντας τις οδηγίες των δύο ηγετικών στελεχών Ζώτου Τσίριπου και Γεωργίου Ντελή, εισβάλλουν στο τουρκικό διοικητήριο, που βρισκόταν στην περιοχή της Καλούτσιανης και βάζουν φωτιά. Ο Οσμάν πασάς και οι άντρες του αιφνιδιάζονται και την τελευταία στιγμή καταφέρνουν πηδώντας από το παράθυρο να τραπούν σε φυγή με κατεύθυνση το Κάστρο της πόλης. Ο Διονύσιος τους ακολουθεί και αρχίζει να τους πολιορκεί.

   Η εξέγερση, αν και καλά οργανωμένη, αποτυγχάνει, καθώς πολλοί Έλληνες κάτοικοι του Κάστρου λειτουργούν προδοτικά και αντί να βοηθήσουν, όπως είχαν υποσχεθεί, ανοίγοντας τις πύλες του κάστρου, τάσσονται στο πλευρό των Τούρκων. Οι πολιορκημένοι Τούρκοι σώζονται από τμήμα του ιππικού τους, που προλαβαίνει να φτάσει έξω από το κάστρο και να καταστείλει τους εξεγερμένους. Περίπου 200 άντρες βρίσκουν τραγικό θάνατο, ενώ ο Διονύσιος καταφέρνει να κρυφτεί σε μια σπηλιά. Οι εχθροί του όμως τον καταδίδουν και συλλαμβάνεται.     

   Τούρκος διοικητής οργισμένος με τον Διονύσιο διατάζει τους άντρες του να τον ανακρίνουν και να τον βασανίσουν σκληρά. Όταν κατά την ανάκριση ρωτά τον Διονύσιο γιατί προκάλεσε την εξέγερση, ο Διονύσιος δεν διστάζει να απαντήσει: «Πολέμησα για να ελευθερώσω το λαό μου από τα βάσανα και την τυραννία σας». Η απάντησή του εξοργίζει ακόμα περισσότερο τον Τούρκο διοικητή, που αποφασίζει να επιβάλλει την απάνθρωπη τιμωρία που χρησιμοποιούνταν για προδότες και στασιαστές, δηλαδή το γδάρσιμο. Επί πέντε ώρες ο Διονύσιος υπέφερε από το απάνθρωπο βασανιστήριο στα χέρια των Τούρκων, οι οποίοι αφού τον έγδαραν ζωντανό, γέμισαν το δέρμα του με άχυρο και το περιέφεραν στην πόλη των Ιωαννίνων. Τη σκηνή του βασανιστηρίου του Διονυσίου έχει αποτυπώσει ο Παύλος Βρέλλης, στο Μουσείο Κέρινων Ομοιωμάτων των Ιωαννίνων. Αρκετοί από τους εξεγερμένους καταφέρνουν να σωθούν και διαφεύγουν στα γύρω βουνά.

   Παρόλο που ο Διονύσιος δεν κατάφερε να χτυπήσει αποτελεσματικά τους Τούρκους, παρέμεινε πιστός στο όραμά του για όλη του τη ζωή και τελικά θυσιάστηκε γι’ αυτό. Η εξέγερσή του θεωρείται η δυναμικότερη εναντίον των Τούρκων κατά τον 17ο αιώνα.

   Η αποτυχημένη επανάσταση εναντίον του κατακτητή δεν έμεινε ατιμώρητη. Ο ορισμός του 1430 ανακλήθηκε-έπαυσε να ισχύει. Όλοι οι Έλληνες εκδιώχθηκαν από το κάστρο, στο οποίο πλέον θα διέμεναν Οθωμανοί και Εβραίοι. Οι Έλληνες δεν θα επιστρέψουν σε αυτό πριν την ενσωμάτωση των Ιωαννίνων στην ελεύθερη Ελλάδα. Παράλληλα άρχισε μια σειρά βίαιων εξισλαμισμών. Πολλοί  Έλληνες του κάστρου εξισλαμίστηκαν προκειμένου να διατηρήσουν τα προνόμιά τους (διατήρηση τιμαρίων και φοροαπαλλαγών). Άλλοι πάλι αυτοεξορίστηκαν στο εξωτερικό. Εκεί ανέπτυξαν πολύ σημαντική εμπορική δραστηριότητα. Με δικά τους χρήματα θα αναγεννηθεί πνευματικά η πόλη. Σχολές όπως η Φιλανθρωπηνών, η Επιφάνειος, η Μαρουτσαία, η Καπλάνειος και η Ζωσιμαία θα ιδρυθούν με χρήματα απόδημων Γιαννιωτών. Άλλοι τέλος μετέφεραν τη ζωή τους εκτός κάστρου χωρίς να απολαμβάνουν τα προνόμια του παρελθόντος, όπως το δικαίωμα ιδιοκτησίας γης.  Οι εκκλησίες στο κάστρο γκρεμίστηκαν. Δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα υπάρχει μόνον μία πολύ νεότερη- του 1918- οι Άγιοι Ανάργυροι. Το 1622 μάλιστα μαρτυρείται και το πρώτο παιδομάζωμα. Θα έλεγε κανείς ότι η κατάσταση μετά το αποτυχημένο κίνημα συνοψίζεται εύστοχα στο εξής:

«Οι περήφανοι φύγανε,

 

οι παλικαράδες σκοτώθηκαν,

 

οι έξυπνοι εξισλαμίστηκαν,

 

οι αδύνατοι υποτάχθηκαν δουλεύοντας στα χωράφια των πλούσιων γαιοκτημόνων».

   Άμεση συνέπεια ήταν επίσης η οικιστική επέκταση της πόλης εκτός κάστρου, κατά μήκος της δυτικής όχθης, με παράλληλη μετατόπιση του εμπορικού κέντρου εκτός των τειχών. Οι μικροί οικισμοί που υπήρχαν εκεί πύκνωσαν.